η αρχαία σκουριά – μάρω δούκα

Είναι τουλάχιστον ευτυχές οι νέες γενιές αναγνωστών να έρχονται σ’ επαφή με λογοτεχνικά έργα που όχι μόνο σημάδεψαν την εποχή τους, αλλά ακόμη και σήμερα μιλούν χωρίς να κραυγάζουν, δηλώνουν την παρουσία τους – ως αναγκαιότητα περισσότερο παρά ως ευπώλητα μιας άλλης εποχής. Ένα απ’ αυτά είναι η “Αρχαία Σκουριά” που επανακυκλοφορεί σε μιαν έκδοση αναθεωρημένη από τις εκδόσεις Πατάκη.

Το πρώτο μυθιστόρημα της Μάρως Δούκα (πρωτοεκδόθηκε το 1979) είναι η λογοτεχνική ομφαλοσκόπηση μιας ολόκληρης γενιάς· της γενιάς του Πολυτεχνείου. Με την αδιάκοπη αφήγηση της Μυρσίνης Παναγιώτου ανασυστήνεται στον αναγνώστη μια εποχή (πιθανόν η Μυρσίνη να είναι ο συμβολισμός της ίδιας της εποχής ή ενός σημαντικού κομματιού της), αυτή της δικτατορίας, που όχι μόνο σημάδεψε, αλλά ταυτόχρονα σημαδεύτηκε. Με διαρκές πηγαινέλα στο αφηγηματικό παρόν και παρελθόν (Κατοχή, Εμφύλιος, Ανένδοτος), η ηρωίδα, φοιτήτρια τότε, περιγράφει κατά τρόπο συμπαγή και ευφυή τον έξω και των έσω κόσμο. Βοηθούντων των ιστοριών που ζει η ίδια, οι φίλοι της, η οικογένειά της, καθώς αυτών που έχουν ζήσει τα περιμετρικά της πρόσωπα, η Μάρω Δούκα καταφέρνει μ’ έναν τρόπο περισσότερο από μοντέρνο, αγγίζοντας τα όρια του μεταμοντέρνου, να εντάξει στην “Αρχαία Σκουριά” όλη την …άχρονη γυαλάδα. Και μέσα σ’ όλα να αποδείξει ότι το κάθε “παρόν” δεν προέρχεται εκ παρθενογενέσεως, αλλά αποτελεί σύνδεσμο μιας αλυσίδας ιστορικών γεγονότων. Τίποτε δεν είναι τυχαίο, λοιπόν.

Οργανώσεις, κομματικές συζητήσεις και ντιρεκτίβες, ατέρμονες μαρξιστικές και εν γένει θεωρητικές αναλύσεις, φυλακίσεις, διώξεις, αφ’ ενός, και, αφ’ ετέρου, η παρουσίαση χαρακτήρων-ηρώων όλων των ειδών και των κοινωνικών τάξεων και προελεύσεων· με πρωτοστατούσα την ιδεολόγο (σχεδόν ουτοπίστρια) Μυρσίνη και μια σειρά ομοίων της, όπως επίσης και άλλων πιο “ρεαλιστών” χαρακτήρων, καθώς και καιροσκόπων ή αφελών επίσης, χωρούν μέσα σ’ ένα μυθιστόρημα τόσο πολλά στοιχεία, ώστε ο αναγνώστης έχει σε πολλά σημεία του βιβλίου να σταθεί και να κατανοήσει. Κυρίως, δε, όσον αφορά την ηρωίδα, τις ατραπούς που αυτή διέρχεται στο συναισθηματικό -ερωτικό, φιλικό, οικογενειακό ή άλλο- κόσμο της.

Εντύπωση προκαλεί και η διάθεση της Μάρως Δούκα να ακολουθήσει αυτό το “πηγαινέλα” το βιβλίο της ως συνταίριασμα με τον αλλόκοτο ψυχικό κόσμο της Μυρσίνης, της ηρωίδας, η οποία βεβαίως συμφωνεί και προτυπώνει το αδιάκοπο πισωγύρισμα και την ατελείωτη αναμπουμπούλα της ελληνικής μεταπολεμικής ιστορίας, αλλά και συγκεκριμένα της περιόδου της χούντας. Μεταξύ άλλων, καθόλου δε φαίνεται να είναι τυχαία και η επιλογή των επιστημών που σπουδάζουν οι ήρωες: ιατρική και νομική, κατά κύριο λόγο, μιας και η πρώτη ασχολείται με την “ευταξία” του προσωπικού κόσμου και η δεύτερη με αυτήν του διαπροσωπικού. Όπως και η αρχιτεκτονική: είναι αυτή η επιστήμη που σκοπό έχει, καταρχήν τουλάχιστον, να “βάλει σε τάξη” ζωές ανθρώπων και πόλεων. Βέβαια, η συγγραφέας, ακόμη και για την ιατρική δηλώνει, μέσω της ηρωίδας, πως για να ‘ναι κανείς καλός γιατρός, πρέπει να ‘ναι καλή και η κοινωνία.

Με επιρροές απ’ τον Στρατή Τσίρκα και τον Αντρέα Φραγκιά, ίσως και με μια επαφή με το “Κιβώτιο” του Άρη Αλεξάνδρου, η Μάρω Δούκα παραμένει σύγχρονη και μοντέρνα, υφολογικά και πραγματολογικά, όντας η ίδια περισσότερο προσωπική και εξομολογητική στην πραγμάτευση του υλικού της. Το σημαίνον ζήτημα που προκύπτει βέβαια είναι η ένταξη του βιβλίου στο σήμερα. Το 1979 που εκδόθηκε η “Αρχαία Σκουριά” ήταν, και είναι ακόμα φυσικά, ένα πολιτικό, μεταξύ άλλων, μυθιστόρημα που μιλούσε ακριβώς για την εποχή του. Κάθε υπόνοια “βιαστικής ταφόπλακας” και “όψιμης σφράγισης” της ιστορικής εκείνης περιόδου προφανώς και κρίνεται περιττή εκ του αποτελέσματος του βιβλίου. Με ζωντανή την αίσθηση και τη συγκυρία της χούντας και της μεταπολίτευσης, το μυθιστόρημα της Μάρως Δούκα παραμένει σύγχρονο για την εποχή του και σύγχρονο για σήμερα, αφού μπορούμε να έχουμε στα χέρια μας ένα βιβλίο “εποχής” της εποχής του, μια αναβίωση, δηλαδή, που έρχεται σε αντίθεση με ό,τι κυρίως κυκλοφορεί ως ιστορικό ή πολιτικό μυθιστόρημα τα τελευταία χρόνια, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων στις οποίες έχουμε κατά καιρούς αναφερθεί ή σύντομα θα κάνουμε λόγο γι’ αυτές.

* * *

Μπορεί να τελειώνει το βιβλίο και να μένει κανείς με μιαν αίσθηση “αποτυχίας” ή “παραίτησης”. Έχω την εντύπωση, ωστόσο, ότι η Μάρω Δούκα, στην τραγική αυτή ηρωίδα-εποχή, δηλώνει την επανέναρξη και την ανασύνταξη.

Έτσι επιτέλους χωρούσα σε μια κόλλα χαρτί:

Λοιπόν εγώ, ονομάζομαι Μυρσίνη Παναγιώτου. Γεννήθηκα στο Παρίσι στις 25 του Ιούλη. Κατοικώ οδός Σινώπης 10, μοναχή μου. Ο πατέρας μου δεν κάνει τίποτα, η μητέρα μου έχει πεθάνει. Έχω αγωνιστεί στα χρόνια της δικτατορίας, στην αρχή, ως μέλος του Ρήγα. […] Για τις ικανότητες και τις αδυναμίες μου δεν έχω τι να πω. Και τέλος πάντων πότε νιώθω ένας θεός πότε ένα πλάσμα“.

Γιατί πρέπει κανείς να φτάσει στο μηδέν για να ξαναβρεί το ένα. Και ξανά το μηδέν. Και ξανά το ένα.

[κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη]

[Η Μάρω Δούκα γεννήθηκε το 1947 στα Χανιά. Από το 1966 ζει στην Αθήνα. Έχει τελειώσει το Ιστορικό και Αρχαιολογικό Τμήμα της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Έχει τιμηθεί με το Βραβείο “Νίκος Καζαντζάκης” του Δήμου Ηρακλείου για το μυθιστόρημα “Η Αρχαία Σκουριά”, με το Β’ Κρατικό Βραβείο Πεζογραφίας Κώστα Ουράνη της Ακαδημίας Αθηνών για το μυθιστόρημα “Αθώοι και φταίχτες”. Για το ίδιο μυθιστόρημα τιμήθηκε επίσης με το Βραβείο Balkanika. Διηγήματα και μυθιστορήματά της έχουν μεταφραστεί σε πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες. Περισσότερα μπορείτε να βρείτε στις σελίδες της Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης των Σερρών στη στήλη “Πρόσωπα – Συγγραφέας του Μήνα“.]

8 thoughts on “η αρχαία σκουριά – μάρω δούκα

  1. Καλέ μου Δημήτρη,
    Η Μάρω Δούκα είναι απο τις πιο σφιχτοδεμένες πέννες της νεότερης ελληνικής λογοτεχνικής σκηνής. Παρόλο που τα ιστορικά της με κούρασαν, της αναγνωρίζω τη μοναδική ποιότητα στη γραφή και τη φυσικότητα στην έκφραση.
    Οσο για τις επανεκδόσεις, αυτές δεν θα κάνουν τα παιδιά να διαβάζουν τα κλασσικά βιβλία. Το σχολικό σύστημα πρέπει να επιβάλει αναγνώσεις βιβλίων και αναλύσεις κατα τη διάρκεια των μαθητικών χρόνων.
    Μονο έτσι τα παιδιά θα μάθουν για τη μεγάλη ελληνική λογοτεχνία μας.
    Καλημέρα σε σάς

  2. Βιβλίο σημαδιακό για την εποχή του , βρίσκει τη θέση του και στην εποχή μας … Δεν έχω προμηθευτεί τη νέα έκδοση . Κατάλαβες μήπως σε τι διαφέρει από την παλαιότερη του Κέδρου ; Το “αναθεωρημένη” σημαίνει κάποιες ουσιαστικές αλλαγές ;

  3. Καλησπέρα Δημήτρη,
    Πολύ καλή πρωτοβουλία η επανέκδοση κλασικών βιβλίων…τα κάνει πάλι επίκαιρα

    Στο blog μου έχεις επίσης μια πρόσκληση για ένα blogoπαιχνίδι…

  4. Πάνε χρόνια που διάβασα αυτό το βιβλίο και δεν το πολυθυμάμαι. Το μόνο που θυμάμαι είναι την εξαιρετική γραφή της Δούκα, για την οποία και μόνο άξιζε να το διαβάσω. Μέρα καλή

  5. Αγαπητή μου Ιουστίνη,
    είναι μεγάλο θέμα το τι χρειάζεται να γίνει για να ωθήσει τις νέες γενιές προς την ανάγνωση. Εσχάτως, έχω την αίσθηση ότι, τελικά, οι αναγνώστες ήταν πάντοτε οι ίδιοι, το ίδιο δηλαδή, mutatis mutandis, διάβαζαν πάντοτε οι νέοι. Απλώς, στις μέρες μας, τα λογοτεχνικά “σκουπίδια” κατακλύζουν το σύμπαν βοηθούσης της τηλεόρασης, του καθημερινού life style που αγωνίζεται να επιβληθεί ακόμη περισσότερο κ.λπ.

    Νομίζω, επίσης, ότι όσο σπουδαίο και να ‘ναι ένα εκπαιδευτικό σύστημα, θα είναι πάντοτε ένα “σύστημα”, άρα θα βρίθει από “πρέπει” και do’s/dont’s, άρα πάλι ο νέος θ’ αντιδρά. Έτσι κι αλλιώς. Οι μονάδες είναι που θα κάνουν τη διαφορά, αυτές οι φωτεινές υπάρξεις που μπορεί και να ενώσουν πολλά μυαλά, μεγάλα και μικρά, και να οδηγήσουν σ’ ένα υποτυπώδες, έστω, “εμείς”.

    Και, τέλος τέλος, ένα εκπαιδευτικό σύστημα δεν πρέπει να επιβάλλει τίποτε. Ακριβώς το αντίθετο: θα ήταν ευτυχές να είχε τη δυνατότητα να δώσει, τουλάχιστον, επιχειρήματα στους νέους που αρνούνται τη λογοτεχνία και να μην τους αφήνει αβοήθητους μ’ ένα “Έλα, μωρέ, αυτά είναι για τους φλώρους. Δεν πάμε για κάναν καφέ;”

    Σκέφτομαι ότι η λογοτεχνία είναι πολύ μοναχικό ταξίδι, και δεν είμαι ο μόνος, είμαι σίγουρος. Ακόμη κι αν σε μιαν ιδανική, ας πούμε, κοινωνία εντασσόταν η “υψηλή” λογοτεχνία μ’ έναν τρόπο ιδανικό, κι αυτή, αμφιβάλλω ότι περισσότεροι νέοι θα διάβαζαν στο σπίτι τους περισσότερη λογοτεχνία. Αναρωτιέμαι αν οι νέοι άγγλοι, π.χ., μαθητές γυρίζουν στο σπίτι τους και διαβάζουν μετά μανίας Σαίξπηρ ή Κητς, τον οποίο διδάσκονται, ας πούμε πάλι, ιδανικά στο σχολείο. Χάριν παραδείγματος όλα αυτά.

    Θυμωμένη απελπισία με πιάνει με όλα αυτά τα “εκπαιδευτικά” και τα συναφή.
    Την καλησπέρα μου.

  6. Ναυτίλε, η αλήθεια είναι ότι δεν είμαι σε θέση να θυμηθώ την πρώτη έκδοση, πρώτον γιατί έχουν περάσει καμιά δώδεκα χρόνια και, δεύτερον, είχα δανειστεί, θυμάμαι, το βιβλίο από τη σχολική βιβλιοθήκη. Μπορώ, σχεδόν με σιγουριά, να πω ότι έχουν γίνει ορθογραφικές αλλαγές!

    Καμιά φορά σκέφτομαι ότι, όταν οι εκδότες λένε “έκδοση αναθεωρημένη” στα εξώφυλλα, όπως στην “Αρχαία Σκουριά” για παράδειγμα, θα έπρεπε να δηλώνουν κάπου και τις αλλαγές! Λες;

    Αλλά, όπως λες κι εσύ, είναι βιβλίο σημαδιακό. Είτε έτσι είτε αλλιώς, σημασία έχει η επανακυκλοφορία του.

    Χαιρετισμούς πολλούς.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s